آذربايجان يا اران ؟

افشاي سياست هاي تغيير نام اران توسط  دول روس و عثماني

( بخش نخست )

در سال 1911 ميلادي ، در شهر باكو حزبي به نام « حزب اسلامي و دموكرات مساوات » تأسيس شد كه دو جنبه سياسي و مذهبي را در خود جمع داشت. بنيادگزاران حزب نام برده ، رسول زاده ، شريف زاده ، كاظم زاده و چند تن ديگر بودند كه از سوي تركان عثماني حمايت مي شدند. بنا به نوشته دايرة المعارف بزرگ شوروي « برنامه حزب مذكور اتحاد كشورهاي اسلامي تحت رهبري تركيه بود ».

 در سال 1917كنگره مشترك « حزب اسلامي و دموكرات مساوات » و « حزب فدراليست هاي ترك » برگزار شد. در اين كنگره دو حزب نامبرده متحد شدند و نام تازه اي را برگزيدند و خود را « حزب دموكرات فدراليست هاي مساوات ترك » ناميدند.

از اين پس حزب مذكور ادعاي خود مختاري و استقلال را عنوان كرد. ارگان مطبوعاتي حزب مذكور روزنامه « استقلال » بود.

پس از انقلاب اكتبر سال 1917 و كناره گيري روسيه از شركت در نخستين جنگ جهاني ، تركان نفوذ خود را در قفقاز گسترش دادند. سران حزب مساوات ابتدا با بلشويكهاي قفقاز نزديك شدند ولي سرانجام ميانشان اختلاف افتاد و مساواتيان در تاريخ بيست و هفتم ماه مه سل 1918 در شهر تفليس دولت خود را تشكيل دادند و به نام جعلي «‌جمهوري آذربايجان »‌اعلام استقلال كردند و در ماه ژوئن همان سال گنجه را پايتختي برگزيدند و مفر خود را در آنجا مستقر كردند.

پانزدهم سپتامبر سال 1918 سپاهيان ترك به فرماندهي نوري پاشا شهرباكو را متصرف شدند . پس از اين واقعه دولت مساواتيان كه از پشتيباني تركيه برخوردار بود ، به شهر باكو انتقال يافت.

دردايرة المعارف كوچك شوروي كه به سال 1954 در شهر مسكو به چاپ رسيده چنين نوشته شده است :

« مساواتيان از تركيه پيروي مي كردند و دولتي پان تركيست بودند. »‌

به احتمال فراوان گذاردن نام آذربايجان بر اران وشيروان در قفقاز بنا بر سياست تركان عثماني بوده است. زيرا‌:

تركان عثماني كه چندين بار به آذربايجان حمله كرده بودند و با وجود كشتار وحشيانه و فراوان ، همواره مقاومت شديد مردم آذربايجان را برابر خود مشاهده كردند ، قادر نبودند از راه مستقيم مردم آذربايجان را به سمت خود متمايل كنند. از اين رو طريق غير مستقيم را برگزيدند و در صدد بر آمدند نخست قفقاز و آذربايجان را زير نام آذربايجان متحد گردانند و پس آن گاه دو سرزمين نام برده را ضميمه خاك خود كنند.

دولت مساوات حدود دو سال زير عنوان جعلي « دولت جمهوري آذربايجان » بر اران و شيروان حگومت كرد و اين وضع تا 28 آوريل سال 1920 ادامه يافت.

در اين تاريخ واحدهاي ارتش سرخ ، شهر باكو را به تصرف درآوردند و دولت مساواتيان را ساقط و بسياري از سران حزب و دولت مذكور را دستگير و اعدام كردند. از همين تاريخ در باكو و پيرامون آن ، حكومت شوروي اعلام شد. ولي دولت جديد نيز عنوان جعلي « ‌جمهوري آذربايجان » ‌را كه پانترك ها بر سرزمين اران و سيروان نهاده بودند ، همچنان باقي نگاه داشتند.!!

بدين روال نام «‌آذربايجان » نخست از سوي مساواتيان بر بخشي از قفقاز گذارده شد و پس آنگاه از جانب اتحاد شوروي تآييد و تثبيت گرديد.

در اين كه سرزمين آذري زبانان قفقاز هيچگاه نام آذربايجان نداشته است ، اندك شبهه و ترديدي وجود ندارد. در گذشته مؤلفان و مورخان از بيان اين حقيقت ابا نداشتند اما بعد ها به علل سياسي اين نكته از چشم جهانيان پنهان نگاه داشته شد. چندان كه كمتر كسي از نسل جوان و نيز نسل گذشته بر اين امر آگاهي دارد.

ولي مورخان و مولفان شوروي كه پيش از اوج گرفتن برخي نظريه هاي سياسي توسعه طلبانه در مسايل سياسي ، اظهار نظر كرده اند ، بر اين حقيقت واقف بوده و بدان معترف بوده اند.

استاد بارتولد دانشمند شوروي به صراحت اين نكته را بيان داشت و اعلام كرد كه « نام و عنوان آذربايجان قفقاز تنها پس از انقلاب ( انقلاب روسيه در سال 1917 ) به كار گرفته شد.»

استاد بارتولد در جاي ديگري پرده از راز ها برداشت و با اشاره اي استادانه حقيقت را مكشوف داشت و در پيرامون علت گذاردن نام آذربايجان بر اران چنين گفت :

«‌ نام آذربايجان براي جمهوري آذربايجان از آن جهت انتخاب شد كه گمان مي رفت با برقراري جمهوري اي به نام آذربايجان ، آذربايجان ايران و اين جمهوري با هم يكي شوند . از اين رو اين نام برگزيده شد. »

 آيا يك دانشمند شوروي در شرايط و اوضاع و احوالي  كه بر آن كشور حكمفرما بوده است از اين آشكارتر و صريح تر مي توانست و يا مي تواند سخن بگويد ؟ پرده از راز ها بردارد و هدف و مقصود دواتمردان كشور خويش را در گذاردن و باقي نگهداشتن نان آذربايجان براران بيان كند ؟

 بارتولد دانشمند ، با استادي و مهارتي كه شايسته دانشمندان است نظر خود را در اين زمينه اعلام داشت و چنين توصيه كرد :

« هر گاه لازم باشد نامي انتخاب شود كه سراسر منطقه  قفقاز را شامل شود ، در آن صورت مي توان نام اران را برگزيد. »

 واكنش مردم آذربايجان به تغيير نام اران :

مردم آذربايجان كه در گذشته به خاطر دفاع از مرز و بوم خويش با سپاهيان دولت عثماني پيكارها كرده بودند واز زن و مرد و كودك ، از تبريز تا روستاهاي دوردست ، عليه اشغالگران بيگانه به پاخاستند ، با گذاردن نام آذربايجان بر سرزميني ديگري جز مرزو بوم خويش ، روي موافق نشان ندادند. در آن روزگار ، شادوران شيخ محمد خياباني و يارانش به نشانه اعتراض ب اين نامگذاري موزيانه ، پيشنهاد كردند نام آذربايجان در ايران تغيير يابد. در كتاب ارزشمند « تاريخ هجده ساله آذربايجان » نوشته شادروان احمد كسروي تبريزي ، در پيرامون تغيير نام آذربايجان مطالب حقايقي جالب توجه بيان شده است كه متاسفانه در اين مقال نمي گنجد.

همچنين ايشان در كتاب « شهرياران گمنام » اشاره اي زيبا به اين نكته دارد كه شايان توجه است :

« شگفت است كه اران را اكنون آذربايجان مي خوانند. با آن كه آذربايجان يا آذربايگان نام سرزمين ديگري است كه در پهلوي اران و بزرگتر و شناستر از آن مي باشد. تا كنون ندانسته ايم كه برادران اراني ما كه حكومت آزادي !! براي سرزمين خود برپا كرده و مي خواستند نامي بر آنجا بگذارند ، از چه رو نام تاريخي و كهن خود را كنار نهاده ، دشت يغما به سوي آذربايگان دراز كرده اند ؟ چه سودي را از اين كارشگفت خود اميدوار بودند ؟ اين خرده گيري نه از آن است كه ما برخاسته از آذربايگانيم و تعصب بوم و ميهن خود نگهميداريم. چه آذربايگان را از اين كار هيچ گونه زيان نيست . بلكه از اين است كه برادران اراني ما در آغاز زندگاني تاريخ خود پشت پا به گذشته سرزمينشان مي زنند و اين خود زياني بزرگ است و آنگاه تاريخ مانند چنين كارشگفت سراغ ندارد. »

 البته شادروان كسروي در آن روزگار پي به توطئه ي نهفته در اين اقدام موذيانه نبرده بود ولي بعد ها به هنگام نگارش « تاريخ مشروطه ايران » و « تاريخ هجده ساله آذربايجان » به ماهينت اين حيله پي برد و به نگارش مطالبي در اين زمينه پرداخت.

نوشته  دكتر عنايت اله رضا

 ( رضا ، عنايت اله . آذربايجان واران ( آلبانياي قفقاز ) . انتشارات ايران زمين . چاپ اول 1360 . )

با دخل و تصرف و تخليص توسط عليرضا قره باغي